Tarixən dünyada istənilən sosial mühit yeni fikrin-ideologiyanın formalaşma prosesində qarşılıqlı təsirini göstərir. Müxtəlif tarixi şəraitdə cəmiyyət faydalı düşüncə sistemini mənimsəyir. Bir-birini əvəz edən müxtəlif düşüncələr mədəniyyətə də təsirini göstərir.
İlk əvvəl onu qeyd etmək lazımdır ki, miladi 313-cü ildə rəqiblərini məğlub edərək Romaya daxil olan imperator Konstantin, Xristianlıq haqqındakı məşhur bəyannaməsindən sonra imperatorluğun mərkəzini Bizansa (İstanbula) nəql etdi. IV əsrin sonlarında bu imperatorluq Şərqi və Qərbi olaraq iki yerə bölündü. 470-ci ildə Qərbi Roma çökdü. Təbii olaraq mədəniyyət naminə nəyi varsa Xristianlığın təəssüb altında məhv oldu.

Avropanın mədəniyyət beşiyi olaraq baxdığı Afinada isə, mövcud qalmış fikir qırıntıları da, Bizans imperatoru Yustinin Afina fəlsəfə məktəbini bağlaması ilə aradan qaldırdılar.

Bu vəziyyətdə Avropanın mədəniyyət cəhətdən əhatə dairəsi daha da daraldı. Şərqdə isə doğan İslam Mədəniyyəti hər tərəfə işığını saçmağa, bu cəhətdən diriliş sərgiləyən fəaliyyəti ilə diqqət cəlb edirdi. Avropanın zülmündən, Xristianlığın təsirindən yıxılan Yunan və Latın mədəniyyətinin fikir mənbəyini təşkil edən əsərlər İslam diyarına sığınmağa məcbur qaldı. Bu mövcud vəziyyəti ifadə edən Sismondinin şəhadətinə müraciət yerində qalacaqdır.

”Abbasi hökmdarlarından xəlifə Məmun (813-888) Bağdadı ədəbiyyatın mərkəzi halına gətirdi. Onun üçün araşdırmalar, bilgilər, kitablar yeganə məşğuliyyətini təşkil edirdi. Vəzirləri sadəcə ədəbiyyatın inkişafı ilə məşğul idilər. Sanki xəlifəlik taxtı sadəcə ilham pəriləri üçün qurulmuşdu. Dünyanın hər tərəfindəki bütün alimləri sarayına dəvət edər, onları qaranlıqlardan aydınlığa çıxarar, hədiyyələr və hər cür fəxri mükafatları ilə sarayında saxlayardı. Hökmü altında olan əyalətlərdən-Suriyadan, Misirdən və s. tapa bildikləri ən qiymətli kitabları gətirdirdi. Bunlar hökmdarların istədiyi ən qiymətli hədiyyələrdir. Bütün əyalət rəhbərləri, idarənin bütün məmurları fəthedilmiş ölkələrdə hər şeydən əvvəl ədəbiyyata aid zənginliklərə əl qoyur və bunları təqdim edərlərdi. Sadəcə kağızlar və kitablarla yüzlərlə yüklü dəvə Bağdada gəlir, xalqın biliyini, dünyagörüşünü artıracaq əsərlər ərəb dilinə tərcümə edilirdi. Xəlifə Məmunun sarayı ustadlar, peşəkar məmurlar, tərcüməçilər və təfsirçilər arasında hərbçi bir imperatorluğun sarayından daha çox akademiyaya bənzəyirdi”.

Bu xəlifə, qalib olaraq yunan imperatoru Mişelə sülh şərtlərini diqtə edərkən hərb təzminatı olaraq kitab kolleksiyası istəmişdi. Bağdad, xəlifələrin olduğu kimi kitabların da paytaxtı sayılırdı. Bu sahədə Kufə və Bəsrə Bağdaddan geridə qalmırdı. Şeirdə və nəsrdə çoxlu əsərlər verirdi. Bəlx, İsfəhan və Səmərqənd böyük elm mərkəzləri idi. Bu maraq dairəsi əhatə dairəsini genişləndirərək, ərəblər tərəfindən Asiya sərhəddindən çox uzaqlara aparılmışdı. Tudelili yəhudi Benjamin, “İtineraire” adlı kitabında İsgəndəriyyədə iyirmi fəlsəfə məktəbinə rast gəldiyini yazıb.

Qahirədə də çox böyük məktəblər olub. Bu şəhərin böyük küçələrindən biri olan Betzulia üzərindəki məktəb, o qədər əzəmətli, möhkəm tikilmişdi ki, üsyan olduqda bir ordunun qalası kimi istifadə oluna bilirdi. Məğribdə, Mərakeşdə çox gözəl məktəblər var idi. Mərakeşdə və Larasdakı zəngin kitabxanalar, dünyanın hər tərəfindən itmiş olan bir çox qiymətli kitabları Avropa hesabına hədər olmaqdan qurtardılar.

Bu mövzuda Sedillotun fikirləri maraqlıdı: “Bağdad məktəbi, yeni dövrlərdə İskəndəriyyə yunan məktəbi arasındakı boşluğu dolduran, Avropanı oyandırmaqla kifayətlənməyib, eyni zamanda bütün Asiyanı aydınlatdı. İslam elmi 1016-cı illərdə Qəznəvi Mahmudun hökmdarlığı zamanında və Əl Biruni vasitəsilə Hindistana, 1076-cı ildə Ömər Xəyyam vasitəsilə Səlcuqlara, 1260-cı ildə Marağa rəsadxanasının qurucusu olan Nəsirəddin Tusi ilə monqollara, 1337-ci ildə Osmanlılara, 1280-ci illər ərəfəsində yuen sülaləsi hökmdarlarından Kubilay xan dövründə co-çeo-king vasitəsilə Çinə nüfuz etdi. 1437-ci ildə Uluğ bəy, Səmərqənddə Kubilay adına böyük və əbədi bir abidə yüksəltdi”.

Müsəlman alimlər Yunan ədəbiyyat və fəlsəfəsini tədqiq edərək daha da irəli gedərək və bu gün Aropadakı mədəniyyətin təməllərini atmışdılar. Kar da Vo deyir ki: “ İslam fəlsəfəsi qısa müddət ərzində yəhudi və Xristiyan məktəblərini keçdi və İslam fəlsəfəsi insan fikrini Qərbdə tam dörd əsir öz təsirini göstərdi”.

Von Aster, Qərb fəlsəfəsini iki qismə ayırır. VI əsrdən XII əsrə qədər davam edən I sxolastik əsas etibarilə teologiyadan (ilahiyyat) ibarətdir. Daha doğrusu bu, Xristiyan əqidəsini daha da inkişaf etdirə bilən teologiyadır. Məşhur prinsip: “Əvvəla inanıram və inandığımın doğruluğunu ondan sonra müdrikliyimlə idrak edirəm”.

XII əsrdən XVI əsrə qədər davam edən II qərb sxolastikası Avropanın birinci renasansı da deyə bilərik. Avropa, XVI əsrdə böyük renesansa girmədən əvvəl bu birinci renasansın dörd əsr içində İslam-Türk elm və fəlsəfəsinin təcrübəsini keçirdi. O uzun təcrübə olmasaydı XVI əsrdə başlayan o renasansa girə bilməzdi.

Ancaq İslam-Türk mədəniyyətinin Avropay təsiri, sadəcə Avropanın dörd əsrlik II sxolastikasını hazırlamaqdan ibarət qalmır. O təsir illərdir ki, öz təsirini saxlayır. Bunu qərb alimləri özləri söyləyir: “Ortaçağ təfəkkür aləminin yeni dövrə qədər təsir etdiyini və izlər qoyduğunu, Deskartesin, Spinozanın əvvəlcə zənn edildiyindən daha çox bir miqyasda Orta Çağ təsiri altında olduqlarını, Bakonun təbiət araşdırmasına təməl olaraq təcrübəni göstərdiyi bir çox fəlsəfələrə dayandığını artıq yaxşı bilirik”.

Qərbin islam mədəniyyətindən istifadələri əməli və fikri olaraq iki hissəyə ayırmaq olar. Əməli istifadələrə ən geniş imkan sahələrini Xaçlı Səfərləri açdı. Bu səfərlərdə Qərb Şərqi qəbul etmədi. Xaçlılar Şərqdə milyonlarla itki verdi, ancaq 2 əsrə yaxın davam edən bu səkkiz xaçlı müharibəsi ibtidai qərbin yüksək şərqi tanımasına səbəb oldu. Elə bu tanışlıq Qərbin idrakını açdı. Qərbilər külək dəyirmanını bu sayədə öyrəndilər. Su kanalları ilə əkin işlərini də bu səfərlərdə gördülər. Hərbiyə aid bir çox kəşfin sirrini də bu səfərlə əldə etdilər. Müsəlman rəqəmi “chiffre Arab” deyə qərbə bu səfərlər vasitəsilə keçdi. Hətta geyim, məişətdə davranış, təmizlik mədəniyyətini də mənimsədilər.

Ərəblər, Səmərqənd istilalarında Türklərin kağız fabriklərini gördülər. Abbasilər dövründə müxtəlif yerlərdə, Türk sistemi fabriklər açdılar. Avropalılar kağızı Şamda gördükləri üçün onunadına “Karta Damasana” dedilər.
Xaçlı səfərlərinin, Avropa üçün əməli sahədə, iki böyük nəticəsi meydana gəldi. Qərb orta çağına, maddi qüvvətlər şövalyalerin, mənəvi qüvvət də Papanın əlində idi. Krallar, bu iki qüvvəyə qarşı təsirsiz vəziyyətdə idi. Bu səbəblə qərbdə tam mənası ilə dövlət yox idi. Avropa, Şərqdə dövlət gördü və Xaçlı Səfərləri, onları dövlətdən məhrum edən o iki qüvvəti sarsıdaraq krallara meydan verdi.